Ταξίδι προς τη γνώση με παιχνίδι και κέφι…

«Ταξίδι προς τη γνώση με παιχνίδι και κέφι»

Με ινδική μουσική ως υπόκρουση, μαθητές της Γ΄ ή της Δ΄ Δημοτικού, αντίστοιχα, σε διάταξη μικρού τρένου μπαίνουν στο εργαστήριο της Σχολής Χιλλ στο κέντρο της Αθήνας. Εφοδιασμένοι με τα υλικά τους για να γνωρίσουν τον κόσμο που τους περιβάλλει –και άρα τον εαυτόν τους– μέσα από τα κάτοπτρα της επιστήμης. Εν προκειμένω, της Φυσικής. Ενα κουτάκι γάλα, ένα πλαστικό άδειο μπουκάλι, ένα χαρτί, μαρκαδόροι, μία μπαταρία, ένα κινητηράκι που μπορεί να έχει αφαιρεθεί από ένα αποσυναρμολογημένο παλιό παιχνίδι, ένας φακός, καλώδια, λαμπάκια.

Τα πιτσιρίκια ανασκουμπώνονται και εκπαιδευμένα από τη δασκάλα τους Φυσικό, κ. Τίνα Νάντσου, να αναζητούν λύσεις, να επιχειρούν μόνα τους και να θέτουν ερωτήσεις, ξεκινούν την περιπέτεια του ταξιδιού προς τη γνώση. Αφοσιωμένα εργάζονται και μαθαίνουν να δουλεύουν βοηθώντας τον διπλανό τους, ενώ γύρω τους ένας ηλιακός φούρνος αναπαύεται και περιμένει να τον τελειοποιήσουν, πλανήτες αυτοσχέδιοι κρέμονται στο σύμπαν που ξεκουράζεται σε ένα ράφι, ένα μοντέλο πειράματος του CERN τα παρατηρεί από ψηλά. Η παιδική μαγεία είναι εδώ, όσο η επιστήμη δουλεύει υπόγεια εντός τους. «Πειράματα Φυσικής με απλά υλικά» διδάσκονται παίζοντας και διασκεδάζοντας. Πιο πέρα μια συσκευή, αποτέλεσμα πειράματος παλιότερου μαθητή, εξηγεί την ύλη και την αντι-ύλη, με ένα κύκλωμα που αναβοσβήνει, τη φωτογραφία του ίδιου του μικρού ως εαυτού και αντι-εαυτού που όταν αυτοί οι δύο συναντιούνται, τότε παράγεται φως. Ο Γιουνγκ θα χαμογελούσε με μια τέτοια διατύπωση, ιδίως άμα άκουγε τον ορισμό του βραχυκυκλώματος. Αλλωστε, παραδίπλα βλέπεις ένα φορητό «Bing Bang», που όποιος θέλει μπορεί να κατασκευάσει και να πάρει στο σπίτι του…

Επιφωνήματα του τύπου «αριστούργημα», «είναι τέλειο», ακολουθούν τη δραστηριότητα του «Κύκλου περιβάλλοντος», όπου με ένα φακό, λίγο νερό και ένα διάφανο ποτήρι, τα παιδιά μελετούν το φως, το φάσμα του, την ατμόσφαιρα, το γιατί ο ουρανός είναι μπλε και το ηλιοβασίλεμα κόκκινο.

Η πρόσκληση να παρακολουθήσουμε το εργαστήριο των πειραμάτων αφορούσε τις πολλαπλές δραστηριότητες της δασκάλας τους που διατηρεί και ομώνυμο ιστολόγιο (http://tinanantsou.blogspot.gr) και η οποία έχει την παιδαγωγική επιμέλεια στην εκπαιδευτική πρωτοβουλία, «Playing with Protons» (http://playingwithprotons.web.cern.ch), στο πλαίσιο των δράσεων του πειράματος CMS του CERN. Η τεχνολογία, η καινοτομία και η επιστήμη είναι διαθέσιμες στα δάχτυλα πια των δραστήριων εκπαιδευτικών αλλά και των παιδιών που έχουν την τύχη να λαμβάνουν κίνητρα και ερεθίσματα να έρθουν κοντά τους και να αγαπήσουν την έρευνα, την αναζήτηση, τη δημιουργία. Ηδη, στο πλαίσιο του παραπάνω προγράμματος, δέκα υποτροφίες δόθηκαν σε εκπαιδευτικούς και δημόσιων σχολείων από την Ελευσίνα, τη Χίο, τη Ραφήνα, τα Σπάτα, την Ελευσίνα, την Κρήτη, τη Θεσσαλονίκη, τη Σαντορίνη προκειμένου να διαχυθεί αυτή η προσπάθεια γνώσης και πειραματισμού για τα παιδιά, ενώ μια βόλτα στο Διαδίκτυο σε κάνει να εκπλήσσεσαι για το πόσο κάτι που πριν από χρόνια θα φάνταζε τόσο μακρινό και άπιαστο στα μάτια μας, όπως το CERN, έχει έρθει τόσο κοντά στα παιδιά της Ελλάδας και της Ευρώπης, με προγράμματα, επισκέψεις και πολλές πρωτοβουλίες διάδοσης των οραμάτων της επιστήμης.

Έντυπη

Στο δρόμο της καρδιάς που χωράνε όλοι

Κανονικά σήμερα, Δευτέρα, θα με έπαιρνε τηλέφωνο τούτη την ώρα να μου πει καλή εβδομάδα και μια σκέψη για τα παιδιά. Πρέπει να είχα να τον δω από το Μπαζάρ στο μάζεμα, τότε που μου χάρισε ένα βιβλίο με απαντήσεις από το δάσος… Ήθελε να μου χαρίσει και το θησαυρό από «το μυστικό του χρυσού λουλουδιού» που διάλεξα μόνη μου, αλλά αυτό ήταν δική μου ευθύνη, έπρεπε να το κατακτήσω όλο από την αρχή εγώ, δεν δέχτηκα, αλλά τελικά μου χάρισε το περιεχόμενό του, χωρίς να το ξέρει.

Εάν μου πεις με ποιον άνθρωπο είχα συναντηθεί περισσότερο το τελευταίο τρίμηνο, θα έλεγα με τον κύριο Κώστα κι ας έλειπα στο νοσοκομείο στο Άργος. Ήταν από τους ελάχιστους ανθρώπους που ήθελα να μιλάω και μου έκανε καλό να μιλάω εκεί. «Σταυρούλα, αυτές οι διεργασίες πρέπει να γίνουν», «Σταυρούλα, μην ξεχνάς να αναπνέεις», «Σταυρούλα, ο χρόνος μετράει αλλιώς στα νοσοκομεία». Με γέμιζε ενέργεια, αισιοδοξία, ανακούφιση η κάθε τηλεφωνική συνομιλία μαζί του. Με γέμιζε όρεξη για τα παιδιά. Του έλεγες μια σκέψη κι αμέσως είχε γεννήσει μια νέα ιδέα, ταιριαστή και γόνιμη. Σε πήγαινε απαλά και αβίαστα λίγο πιο κάτω.

Τον γνώρισα το Σεπτέμβριο του 2015, έκτοτε με έπαιρνε τηλέφωνο όποια στιγμή βυθιζόμουν σε καμιά προσωπική μοναξιά, μου έδινε νοερά το χέρι και με έβγαζε έξω στο δρόμο. Στο δρόμο μου. Της ζωής μου. Μου έστελνε πινακάκια από το πίντερεστ με ό,τι μου άρεσε σε ανύποπτες στιγμές και σε ακόμη πιο κατάλληλες ώρες με ενέτασσε στις ομάδες που έστελνε τις μουσικές του. Με έβαζε στο παιχνίδι, στην ομάδα. Μου έδειχνε με κάθε τρόπο ότι σε «παίζουμε» που λέγαμε και στο σχολείο.

Μέχρι τότε, όπου είχα βρεθεί σε ομάδες, συνάξεις, παρέες, πλήθη, ερχόταν κάποιος να μου πει τι γυρεύω εγώ εκεί, δεν χωράω, δεν είμαι γι’ αυτούς ή στην καλύτερη, είμαι αουτσάιντερ. Στο καλωσόρισμα των καινούριων που ήμουν κι εγώ, για πρώτη φορά πέρυσι, «κόλλαγα», χώραγα, ταίριαζα, δεν ήμουν ξένο σώμα. Για πρώτη φορά ήμουν αποδεκτή και δεν έλειπα και δεν περίσσευα από πουθενά. Χώραγα στη μουσική και στη σιωπή τους. Ο κύριος Κώστας με καλούσε παντού, με γνώριζε στους άλλους, με αναμείγνυε, εμένα που στέκομαι πάντα λίγο πιο πέρα σε στάση αναμονής και παρατηρητή. Με έβαζε να είμαι παρών. ΠΑΡΩΝ.

Στη φετινή συνάντηση των καινούριων, που πια δεν ήμουν καινούρια, αλλά δική τους κι αυτό δεν πρέπει να το έχω πει ποτέ για τίποτα -στους δημοσιογράφους είμαι συγγραφέας, στους συγγραφείς δημοσιογράφος, σε όλους κάτι άλλο τέλος πάντων, κάτι που δεν είναι δικό τους- ήμασταν λίγοι. Έβρεχε, δεν ήρθαν, ήμασταν όσοι έπρεπε για να ακούσω τις υπέροχες εμπνευστικές κουβέντες της κυρίας Μάτας που στα μάτια όλων μας είναι αδιαχώριστη από τον κύριο Κώστα, είναι και οι δυο τους η καρδιά των Δρόμων Ζωής, και για πρώτη φορά να νιώσω πώς είναι να είσαι ελεύθερος από οτιδήποτε δεσμευτικό. Όλα ήταν μπροστά μου και μπορούσα να βρεθώ εντός τους. Εγώ, με τη διαρκή αίσθηση του ξένου, του μόνου, του άλλου. Είχα ριζώσει σε μια ελευθερία που δεν ανήκει κανενός και είναι όλων, θα τη λέω ελευθερία της καρδιάς. Είχα την αίσθηση από την αρχή ότι ο κύριος Κώστας καταλάβαινε πώς ένιωθα κι είχε προσπαθήσει -γιατί είμαι και σκληρό καρύδι- να με κάνει να νιώσω μέλος της ομάδας, όπως ένα από τα μικρά των Δρόμων Ζωής. Και πάνω που έγινα, έφυγε.

Έτσι αισθάνομαι, ένα από τα παιδιά που τα πήρε από το χέρι στο δρόμο, τους άνοιξε την καρδιά τους, τα έβαλε μέσα στη μουσική και μοιράστηκε μαζί μας αγάπη. Στο τελευταίο τηλεφώνημα μαζί του την Πέμπτη, του είπα «σας ευχαριστώ», δεν ήξερα γιατί του το είπα. Στην τελευταία του ανάρτηση στην ομάδα του μυστικού κήπου, μας έγραψε ότι όλοι κάτι φοβούνται, όλοι κάτι αγαπούν, όλοι έχουν μέσα τους κάτι που δεν ξέρουμε, ας μην τους κρίνουμε.

Έχουμε όλοι την ίδια καρδιά που έγραψε ο Χαλίλ. Ο στόχος έχει επιτευχθεί, κύριε Κώστα. Έχετε για πάντα τις παιδικές μας καρδιές.

Ο κύριος Κώστας. Που πέρυσι, μέσα στην Αθήνα, ένα παιδί με μηχανάκι με σταμάτησε να με ρωτήσει άμα αυτός που έφυγε μόλις με το ταξί ήταν ο κύριος Κώστας από το Γκάζι για να τρέξει να τον χαιρετήσει στο επόμενο φανάρι.

Θα τρέχουμε να σας προλάβουμε για να σας γνέψουμε στον επόμενο φωτεινό σηματοδότη που είστε ο ίδιος, κύριε Κώστα, και ακούμε πια τη μουσική…

 

 

 

Ελεύθεροι κι ωραίοι

Το βιβλίο έφτασε στα χέρια μου την ημέρα που έγινε γνωστή η φυγή του Αντώνη Σουρούνη.  Με ό,τι συνειρμούς απορρέουν. Είπα θα το ξεφυλλίσω να δω τι φρούτο είναι και θα το αφήσω να το διαβάσω με ησυχία. Αλλά δεν με άφησε αυτό. Τον συγγραφέα τον έχω γνωρίσει ανορθόδοξα , αποδεικνυόμαστε γείτονες και εγώ θα έλεγα «συγχωριανοί» κι ας είμαστε από άλλα μέρη. Μου το επιβεβαίωσαν οι λέξεις του.

Σπουδαίος αφηγητής και παραμυθάς, το ευρύ κοινό τον ξέρει από τη μουσική και τους στίχους του, από τις παραστάσεις του, αλλά η πληθωρικότητα του αφηγητή μια χαρά τον περνάει στο συγγραφιλίκι όποτε εκείνος αποφασίσει. Το «Φτου ξελευτερία για όλους!» του Χαϊνη Δημήτρη Αποστολάκη που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη του έχει ανοίξει την πόρτα. Αυτοβιογραφικά διηγήματα; Μεταφυσικές ιστορίες ελευθερίας; Ποιος ξέρει. Σίγουρα αφηγήματα μεστά, με χυμούς που σε κάνουν να γελάς από την καρδιά σου, που σου μαλακώνουν την ψυχή. Γραφή ψυχικής ανάτασης και υπόδειγμα πώς η ενδοσκόπηση δεν καταλήγει σε μιζέρια, γκρίνια, γκρίζα ομφαλοσκόπηση, αλλά σε πολύχρωμη σκωπτικότητα, αλαφράδα, πώς μπαίνεις στο μεδούλι, χωρίς να χάνεις την ομορφιά. Συγκινητικός, ανθρώπινος, αερικός, αυτός που συναντάς από κοντά, αυτός είναι και στις λέξεις του. Ένας ποιητής αφηγητής. Οι λέξεις του έχουν υγρασία και αίμα. Και ρέουν με τον εσωτερικό του ρυθμό που συναντούν σαν τραγούδι τον αναγνώστη.

Όσο τον διάβαζα, σκεφτόμουν πόσο ψυχωφελές γίνεται ένα βιβλίο όταν δεν υποκρίνεται αλλά όταν αποκρίνεται και όλο τον έβαζα στην ίδια θέση με αγαπημένους συγγραφείς σαν τον Αντώνη Σουρούνη, τον Τάσο Χατζητάτση, τον Σωτήρη Δημητρίου. Λογοτεχνία που δεν κατασκευάζεται. Δεν πιστεύω άλλωστε σε αυτή. Πιστεύω σ’ αυτή που αναβλύζει από τον άνθρωπο, απ’ αυτά που έζησε κι αυτά που διάβασε, απ’ αυτά που δεν έζησε και δεν είπε. Στη λογοτεχνία που λέει αλήθεια. Που μπορεί να ξεκίνησε μια μέρα ή μια νύχτα κάτω από τα σκεπάσματα διαβάζοντας κρυφά τους Αθλίους του Βίκτωρος Ουγκώ.

Εγώ δεν σημειώνω πάνω στα βιβλία μου ποτέ, τίποτα, ούτε ένα τόσο δα σημαδάκι, αυτή τη φορά το γέμισα σημειώσεις. «Ο Θεός βρίσκεται στην πρόθεση», «Άντρας είναι αυτός που ‘χει την απόφαση», «Πλούσιος είναι αυτός που δεν έχει ανάγκη κιανέναν», «οι Κρητικοί είναι οι πιο πεισματάρηδες και ευσυνείδητοι εργάτες, αλλά μόνο για αγαθά υψηλής ποιότητας. Ποια είναι αυτά; Εκείνα που δεν είναι προς πώληση. Αυτά που μπαίνουν στο τραπέζι για την παρέα. Αυτά που θα γίνουν αφορμές επικοινωνίας», «Η λεβεντιά είναι το ίδιον των πληγωμένων, των καταφρονεμένων, των νικημένων του κόσμου, αλλά που είναι συνάμα νικητές, γιατί πλήρωσαν το τίμημα-χαρακτηριστικό του υπερήφανου αριστοκράτη: Υποστήριξαν με τη ζωή του μια χαμένη υπόθεση… Ο λεβέντης γίνεται αντιήρωας, για να φτάσει στον υπερήρωα, που δεν καταξιώνεται στην παροντική ζωή, αλλά ίσως σ’ έναν μελλοντικό κόσμο, τον κόσμο των ονείρων μας».

Η μάνα, η απώλεια, τα μυρμήγκια, ο κοινωνικός ιστός ενός νοερού χωριού που μπορεί να φτιάχνει ο καθένας μόνος του πια σε μια μεγαλούπολη για να επιβιώσει, μια ολωσδιόλου δική σου γλώσσα και ζωή, η συγγένεια, η σύνδεση, εντέλει η αφήγηση. «Όλες οι αφηγήσεις είναι αφηγήσεις «κόστους»». Με γλύκα, με χαρά και χάρη, με αλαφράδα, με γέλιο. Με υπερβολή, όπως αξίζει στη ζωή όσο νευρωτική κι αν τείνει να είναι σήμερα.

 

Η «Ίσις» της Κρήτης …λατρεύει τον Γιουνγκ

«Η «Ίσις» της Κρήτης …λατρεύει τον Γιουνγκ»

Εφυγε από την Ελλάδα στα 18 της για να πάει να μελετήσει ψυχολογία στην Αγγλία· μου αφηγείται πώς λιποθύμησε στο πρώτο ηλεκτροσόκ που αντίκρισε τότε μπροστά της. Βρέθηκε στην Αγγλία, στην Αφρική, στην Ελβετία, με αυτήν τη σειρά. Στην Αφρική παρακολούθησε μαθήματα Ψυχολογίας, Ανθρωπολογία, Ιστορίας της Τέχνης και Αρχαίας Ιστορίας της Μέσης Ανατολής.

Επέστρεψε στη βάση της, το Ρέθυμνο, και το 2010 ίδρυσε τις εκδόσεις Ισις –από την Ισιδα, θεά της αιγυπτιακής μυθολογίας– με σκοπό την προώθηση και την πρακτική κατανόηση του έργου του μεγάλου Ελβετού ψυχιάτρου και ψυχολόγου Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ (1875-1961). H Αργυρώ Εμμανουήλ, με δύο μάστερ ψυχολογίας –απόφοιτος και η ίδια του Ινστιτούτου Γιουνγκ στη Ζυρίχη– τα τελευταία έξι χρόνια έχει να επιδείξει ένα αξιοθαύμαστο σύνολο ως προς την έκδοση του έργου του Γιουνγκ, των μαθητών του και άλλων αναλυτών της ίδιας σχολής.

Εχει να παρουσιάσει 25 βιβλία ακριβής έκδοσης και παραγωγής, πανόδετα, με προσεγμένη επιμέλεια και μετάφραση. Η ίδια κάνει τις μεταφράσεις και η Αμαλία Ζουμπουλάκη βρίσκεται πίσω από τη διόρθωση και την επιμέλεια των κειμένων. Η άλλη σοβαρή προσπάθεια που είχε γίνει για την έκδοση του Γιουνγκ στην Ελλάδα πάει πολύ πίσω στον χρόνο και την είχε κάνει η Σοφία Αντζακα, που διατηρούσε και προσωπική αλληλογραφία με τον Γιουνγκ. Ο εκδοτικός οίκος Ισις ειδικεύεται αποκλειστικά στα βιβλία του Γιουνγκ, της Marie-Louise von Franz, παλαιών και νέων αναλυτών της ίδιας σχολής, με θέματα που εκτείνονται από την ψυχολογική ανάλυση των συμβόλων, της μυθολογίας, των παραμυθιών, της λογοτεχνίας, της θρησκείας, της φιλοσοφίας μέχρι τη σύγχρονη εμβάθυνση της γυναικείας και ανδρικής ψυχολογίας.

Το εγχείρημα της Αργυρώς Εμμανουήλ είναι κάτι παραπάνω από παράτολμο. Και μάλιστα είναι ασυνήθιστο και δύσκολο ένας εκδοτικός οίκος να επιβιώνει στην ελληνική περιφέρεια, κάνοντας τόσο αφοσιωμένο και εκλεπτυσμένο αισθητικά έργο. Η ίδια προσδιορίζεται ως Ελληνίδα της διασποράς που, επιστρέφοντας στην πατρίδα της, ήθελε κάτι να προσφέρει στον τόπο που μεγάλωσε. Στην κουβέντα μαζί της, θυμήθηκε τα χρόνια που διάβαζε μικρή στη Δημόσια Βιβλιοθήκη του Ρεθύμνου.

Απολαυστική συνομιλήτρια, σε αφήνει με μια γεύση ότι οσμίστηκες το τι σημαίνει κάποιος να αγωνίζεται να εκπληρώσει τον εαυτό του. «Θυμηθείτε ότι η ψυχολογία είναι η αρχαιολογία της ψυχής», μου είπε μέσα στα πολλά. «Δεν είναι ορθολογισμός πια αυτό που ζούμε, είναι υλισμός». Το ενδιαφέρον για το έργο του Γιουνγκ έχει αναζωπυρωθεί τις τελευταίες δεκαετίες και έχει δοθεί ιδιαίτερη ώθηση στη μελέτη του μετά και την έκδοση του περίφημου «The Red Book» το 2010, 80 ολόκληρα χρόνια μετά την ολοκλήρωσή του. Μου τονίζει στη συνομιλία μας ότι ο ίδιος ο Γιουνγκ συνεχώς επισήμαινε ότι είναι ένας εμπειρικός επιστήμονας και από εκεί και πέρα το πεδίο ανήκει στις θρησκείες.

Από τις αρχές Ιουλίου κυκλοφορεί στις προθήκες των βιβλιοπωλείων ένα εξαιρετικά επίκαιρο έργο του Γιουνγκ γι’ αυτά που ζούμε σήμερα. Πρόκειται για «Το αρχέτυπο του ολοκληρωτισμού – Σχόλια πάνω στα σύγχρονα γεγονότα» και αποτελεί ένα ακόμη βιβλίο της σειράς «Μελέτες πάνω στην ψυχολογία του βάθους». Κυκλοφορούν ακόμη από τις εκδόσεις Ισις τα μνημειώδη έργα του: «Αναμνήσεις, όνειρα και στοχασμοί» (2015), «Ονειρα παιδιών» (2015), «Αιών» (2014), «Απάντηση στον Ιώβ» (2014), «Η αρχετυπική πορεία της εξατομίκευσης» (2013).

Η πρώτη φορά που έπεσε στα χέρια μου βιβλίο των εκδόσεων Ισις ήταν πριν από δύο χρόνια περίπου. Αφορούσε παλαιότερη έκδοση του 2012, «Το μέσο πέρασμα – Από τη μιζέρια στο νόημα της μέσης ηλικίας» του James Hollis. Το μέσο πέρασμα δεν έχει να κάνει με την ηλικιακή ωρίμανση, αλλά με το σημείο της συνειδητότητας όπου βρίσκεται ο καθένας. Από τα τελετουργικά της μύησης για τη δύσκολη μετάβαση από την παρατεταμένη εφηβεία της πρώτης ενηλικίωσης μέχρι το δεύτερο κομμάτι της προσωπικής πορείας του καθενός που έρχεται αντιμέτωπος με το γήρας αλλά και με τον θάνατο.

Ενα βιβλίο πολύ ενδιαφέρον για την κατανόηση της σχέσης με τον εαυτό μας και το σώμα μας είναι και αυτό της Marion Woodman «Η κουκουβάγια ήταν κόρη του φούρναρη – Παχυσαρκία, νευρική ανορεξία και καταπιεσμένη θηλυκότητα». Εργο που φωτίζει τις σκοτεινές πλευρές που βιώνουν οι γυναίκες σε σχέση με την εικόνα τους αλλά κυρίως με την ψυχή τους. Διερευνά διεξοδικά την έννοια της Μητέρας Γης και της Θηλυκής Αρχής. Σύμφωνα με τη συγγραφέα, τα προβλήματα βάρους και οι διαταραχές θρέψης έχουν νόημα, είναι σκόπιμα συμπτώματα και όχι απλώς αποτελέσματα μιας κατάστασης.

Ποσειδώνιος μονόλογος

Ζούσα πάντα στο βυθό. Το δικό μου. Των άλλων. Της θαλάσσης. Ανέβαινα καμιά φορά και κουλουριαζόμουν φίδι στην κοιλιά κι άλλοτε δράκος κι έκαιγα το λαιμό σου. Έβραζα στο μυαλό σου, χύτρα βιδωμένη. Κι αναρριχόμουν στην πλάτη -και στα πλάτη- σου κατεβαίνοντας, όταν έβγαινε ο ατμός απονευρωμένος. Κι άφηνα σημάδια. Πεταλίδες που ξεράθηκαν. Στο βυθό μου κοράλλια και φύκια. Μεταξωτές κορδέλες που δένανε το κορμί σου. Το δικό μου. Των άλλων.

Άλλοι το λεν ανάγκη, άλλοι αγάπη, άλλοι σκοτάδι, άλλοι φως, άλλοι θεό, άλλοι θάνατο, άλλοι επιθυμία κι άλλοι ζωή. Λέξεις δεν υπάρχουν εκεί που κατοικώ εγώ. Κι ας ταράζω με τις τρίαινες τα λιμνάζοντα νερά σου. Δεν εκπορεύονται λέξεις εδώ και δεν τις εμπορευόμαστε, στο θυμίζω, μην τυχόν και χαζεύεις στη ζωή σου, τη δική μου και των άλλων. Και ξέχασες τη θάλασσα.

Η μια μου πλευρά σημαδεμένη αιώνια από το τόξο που κρατάω. Αμαζόνια πληγή να σημαδεύω στον ουρανό τα ίδια τα φίδια που σηκώνει μέσα από τα χέρια μου η θεά. Ξέρουν εκεί κι από μινώταυρους κι από λιωμένα φτερά ικάρων κι από δαιδάλους που σε αιχμαλωτίζουν. Είμαι η πηγή σου και σε αναβλύζω. Είμαι η αναπνοή σου και σε διακατέχω. Είμαι το σκότος και σου φέγγω. Είμαι το φως και κρατάω σκιά στα φέγγη σου. Και στα φευγιά σου. Εκείνα τα στοιχειά που εμφανίζονται όταν είσαι ωσεί παρών. Στο πουθενά και στο παντού. Το δικό μου και των άλλων, το δικό σου.

Είμαι το κόκκινο του φόβου σου, εκείνης της ρίζας που απλώνεται στη γη και βάζει υπόγειες φωτιές που δεν θα τις δει κανείς, μόνο την καμένη γη θα αντικρίσουν οι πολλοί και κάποιοι, κάποιοι σαλοί και το ίδιο καιόμενοι, τη φλεγόμενή μου βάτο, εδώ στο βυθό, μέσα στα ύδατα. Είμαι το πορτοκαλί που γεννάω στην κοιλιά σου και θρέφω όλα τα σερνόμενα φίδια σου, εκείνα που χρειάζονται την αφή για να μεγαλώσουν. Είμαι το κίτρινο που λάμπω στον ουρανό της δράσης σου, εκείνος ο ήλιος που δύει κάθε βράδυ στα μάτια σου. Είμαι το πράσινο που ξέρει να αγαπάει η καρδιά σου και κάποτε γίνεται ροζ οπάλ κι άλλοτε χρυσό που σε τυλίγει. Κι είμαι κυρίως το μπλε που γράφεται στις λέξεις σου, εκείνες που καρφώνεις στα πλευρά μου και τρέχουν τα αίματα της θλίψης σου, ανάβουν τα αίματα της χαράς μου. Είμαι το μωβ που απλώνεται με ωμέγα τεράστιο και ποσειδώνιο ανάμεσα στα μάτια σου όταν αυτά χαμογελάνε. Καθρεφτίζομαι εκεί κι ανεβαίνω στο λευκό του κενού. Του αφρού της θάλασσας που φυσάει μπουρμπουλήθρες στα πεδία μου. Τα δικά μου, τα δικά σου, των άλλων. Φου.

Σ.Σ., Ιούλιος 2016

Ιερές στιγμές, μνησιθυμίες του σύμπαντος

Ιερές στιγμές, μνησιθυμίες του σύμπαντος

Βιβλιοστάτης στην Εφσυν…

 

Αγαπημένε μου, Φρεντερίκ, καψερέ,

Στο πρώτο μου βιβλίο, εκείνο το αδημοσίευτο χειρόγραφο «Τέρμα ορίζοντας», που τό ‘γραψα για να διασώσω τη μνήμη του παππού από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και για να μ’ ερωτευτεί ο φανταστικός γραφιάς, αυτός που θα γινόμουν, είχες ρίξει τη σκιά σου. Το ‘χες ποτίσει μέσα μέσα. Τόσο, που ο φίλος που το διάβασε και είχε κλείσει τα ογδόντα χρόνια ζωής είπε πανεύκολα: «Θηλυκός Φλωμπέρ». Χωρίς να ξέρει ότι όλον εκείνο τον χειμώνα τραβιόμουν μαζί σου τα βράδια. Οι ερωτευμένοι δεν γράφουν βιβλία, Γκυστάβ, τα ζουν. Αλλά εκείνοι που θέλουν να γεννήσουν έναν καταραμένο να τρέφεται με λέξεις, έναν καλαμαρά που ρουφά και φτύνει μελάνια, εκείνοι οφείλουν να ερωτευτούν, Φρεντερίκ. Χωρίς καμιάν ελπίδα.
Αλλά τόσο καταλάβαινες κι εσύ στον 19ο αιώνα, τόσο κι εγώ στον 21ο. Το βιβλίο δεν εκδόθηκε. Ευτυχώς. «Η αισθηματική αγωγή» σου είχε καλύψει πλήρως το πεδίο. Οι απανταχού ορμώμενοι από τις αισθήσεις, τα αισθήματα, τους άλλους, αυτοί οι αθεράπευτα συν-αισθηματικοί, είχαν βρει τον μάστορά τους. Δικαιωμένοι μες στη ματαίωσή τους.
Στα χρόνια που κύλησαν, Φρεντερίκ, από το 1869 που ενδεχομένως εγώ και να ζω ακόμα, του 19ου αιώνα κι εγώ, ξεψάχνισα τον 19ο αιώνα, ξεκοκκάλισα τον 20ό, έπεσα με τα μούτρα στην ανάγνωση του 21ου, α, και τη γραφή. Αλλά ξέρεις κάτι;
Εκείνο τον μαλακό, απαλό και μελαγχολικό χειμώνα που πέρασα μαζί σου, με τον πόνο σου, Φρεντερίκ, και με την κάθε ανεκπλήρωτη -καταδικασμένη να πεθάνει- ελπίδα της ανθρωπότητας, θα τον κρατήσω στην καρδιά ρόδο ζωντανό και φλεγόμενο. Ετσι μόνο νιώθεις τους άλλους.
Κι αν επρόκειτο να κάνω σκηνή τον έρωτά σου, Φρεντερίκ, τον ιερό έρωτά σου, που χτυπάει στα τείχη της πραγματικότητας και δεν ευοδώνεται, παρά μένει ατελές θέμα λογοτεχνίας, θα ‘βαζα εκείνο τον υπέρκομψο παπά που συνάντησα μέσα στον Αγιο Πέτρο του Βατικανού και μοσχοβολούσε τη μεγαλύτερη ευωδία (κάτι σαν λιβάνι της Ανατολής και λεμόνι αγνό καθαρό της Αργολίδας, το ένα να μπαίνει αδιάκριτα μέσα στο άλλο), θα τον έβαζα κάτω από μια ριπή φωτός να μπαίνει από την οροφή και κεριά δίπλα να καίνε, νερό να αναβλύζει από τους μαρμαρωτούς αγγέλους της Αναγέννησης, κι εγώ;
Εγώ να περνάω δίπλα του, να στέκομαι, να μη θέλω να φύγω. Ετσι είναι οι νεανικοί έρωτες, οι ανεκπλήρωτοι και οι λογοτεχνικές αναγνωστικές εμμονές. Ιερές στιγμές, μνησιθυμίες του σύμπαντος.
O Φρεντερίκ Μορό είναι κεντρικός ήρωας στην «Αισθηματική αγωγή» του Γκυστάβ Φλωμπέρ.

 

«Το μονοπάτι στη θάλασσα»

Τα τρία τελευταία χρόνια ήταν ένα μονοπάτι που σίγουρα βγάζει στη θάλασσα για μένα. Εάν όχι στην εκτός, σίγουρα στην εντός. Ανακάλυψα ότι όπου κι αν με εγκλωβίσουν οι συνθήκες, εγώ έχω το κλειδί για να βγω έξω. Δεν το έμαθα εύκολα αυτό. Μόνο την τελευταία χρονιά βρήκα τα εργαλεία και σιγά σιγά άρχισα να προσανατολίζομαι, να ανοίγω ένα φωταγωγό να μπαίνει ήλιος από μέσα μου και ύστερα να χαίρομαι το φως απέξω μου.

Η ανεργία ήταν μια πολύ χρήσιμη -ικανή και αναγκαία- συνθήκη για να αποφασίσω να ζω με ό,τι ταιριάζει σε μένα. Σου τα παίρνω όλα για να μάθεις να ξεχωρίζεις τι πραγματικά έχει σημασία, τι δίνει νόημα στη ζωή σου, τι είναι απολύτως απαραίτητο. Άλλωστε, μια ζωή ένιωθα να μην χωράω πουθενά, να μην ταιριάζω σε καμία παρέα, ομάδα, σύστημα (ο ξεχειλίζων συναισθηματισμός μου γαρ που μαστιγωνόταν από μια καταπιεστική σκέψη), όλο διαχώριζα τη θέση μου. Κι όλο γινόμουν χαλί να με πατήσουν για μια στάλα αποδοχή. Μόλις με πατάγανε, ξύπναγα, ο εγωισμός εμφανιζόταν δριμύτατος και έχυνα την καρδάρα με το γάλα πανηγυρικά. Άνοιγα τη στρόφιγγα της δικής μου «αλήθειας» κι όποιον έπαιρνε ο χάρος. Και έπαιρνε πολλούς ο άτιμος. Ευτυχώς. Γιατί άδειασε ο τόπος για να φέρει το κύμα καινούρια πνοή. Καθάρισε το τοπίο. Έμεινα ένα άδειο φλυτζάνι που λέει και ο ποιητής.

Άφησα ελεύθερο τον εαυτόν μου όποιος κι αν ήταν, έπαψα να κάνω άδικους συμβιβασμούς -ούτε ο θεός δεν το ήθελε- για το ποια είμαι, άρχισα να χαίρομαι το παραμικρό. Κι ανοίχτηκε μπροστά μου ένας καινούριος θαυμαστός και θαυμάσιος κόσμος. Ένας κόσμος που νιώθω επί της ουσίας χρήσιμη κι επωφελής, όχι θύμα που μια μέρα θα γίνει θύτης, που αισθάνομαι όμορφη, αισθάνομαι αρκετή για ό,τι επιθυμήσω, δεν υπάρχουν εμπόδια πια. Στη μέχρι τώρα ζωή μου, γύρευα χώμα για να το δώσω πίσω σε χρυσάφι, όχι πολύ δίκαιη ανταλλαγή- δεν μου τη ζήταγε κανείς, του κεφαλιού μου έκανα-, άλλωστε αυτός που του έδινες το χρυσάφι το ποδοπάταγε μη αναγνωρίζοντάς το, μόνο από χώμα ήξερε ο καψερός. Εγώ ήταν το θέμα τι έκανα και πού πήγαινα.

Και ξέρεις εμένα μου αρέσουν πολύ τα πετράδια τα πολύτιμα, εκείνα που φυτρώνουν με μια στάλα νερό, φως και χώμα, κάτι υπέροχα γιασεμιά, τριαντάφυλλα, ρετσίνια στα πεύκα, χλόη στρωματάκι στα χώματα, κρινάκια, ανεμώνες, νυχτολούλουδα, επικοινωνιακοί τηλέγραφοι και δεντράκια που με ριζώνουν στον τόπο μέσα μου. Κι αυτός ο τόπος έχει πάντα αφθονία, χαρά, ευδαιμονία, σ’ αυτόν τον τόπο είμαι αρκετή. Είμαι αρκετή. Κι έχει δρόμους να διαβώ, κλειδιά να ξεκλειδώσω νέες πύλες, ανθρώπους να συναντήσω και να συνδεθώ που λένε και οι χαρισματικοί μαθητές μου. Να συνδεθούμε.

Ο κόσμος μέσα μου αρχίζει να έχει συνοχή, να ενώνεται, να συνδέεται, όχι εμμονικά, αλλά απαλά και όμορφα, και με χωράει. Με χωράει ο τόπος πια.

 

Ελάτε με το χαμόγελό σας :)

Η εθελοντική οργάνωση Δρόμοι Ζωής, που δραστηριοποιείται στο Γκάζι εδώ και 15 χρόνια,  διοργανώνει το καθιερωμένο ετήσιο Χριστουγεννιάτικο Bazaarτο Σάββατο 19 και την Κυριακή 20 Δεκεμβρίου 2015, στο 87ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών στο Γκάζι (Ορφέως 58  118  54,  Σταθμός μετρό Κεραμεικός, έξοδος Κων/πόλεως), συνοδεύοντάς το με πλούσιες, δωρεάν και ανοιχτές για όλους παράλληλες εκδηλώσεις. Το Bazaar που εδώ και χρόνια υπερασπίζεται τη φήμη του ως μια  ετήσια gourmet διοργάνωση, συνδυάζει γευστικές, δημιουργικές αλλά και εικαστικές εκπλήξεις για όλες τις ηλικίες!

Το Βazaar δε χάνει τη γευστική του ταυτότητα επιφυλάσσοντας και φέτος στους επισκέπτες του μια μεγάλη ποικιλία σπιτικών παρασκευών από ιδιαίτερες μαρμελάδες και γλυκίσματα μέχρι λικέρ και αλμυρές πικάντικες σάλτσες σε συσκευασίες δώρου.  Και επειδή σίγουρα θα σας ανοίξει η όρεξη με όλες αυτές τις ξεχωριστές δημιουργίες, τους επισκέπτες περιμένει  αλμυρός και γλυκός μπουφές, πιάτα ελληνικής και ανατολίτικης κουζίνας, τσάι, καφές και ζεστό κρασί και όλα αυτά με ιδιαίτερα χαμηλό κόστος.

Τη γευστική αυτή διαδρομή συμπληρώνει η συλλογή μιας ποικιλίας κατασκευών και αντικειμένων, από χειροποίητα  αξεσουάρ και κοσμήματα, στολίδια και χριστουγεννιάτικα δώρα, μέχρι λογοτεχνικά και επιστημονικά βιβλία, μικροέπιπλα , αντικείμενα ανακυκλωμένα και δημιουργικά (upcycling) και προσεγμένα αντικείμενα «δεύτερο χέρι» σε πολύ προσιτές τιμές.

Εκπλήξεις επιφυλάσσονται και για τους μικρούς φίλους του Bazaar με ποικίλα δημιουργικά εργαστήρια που θα λειτουργούν δωρεάν όλες τις ώρες του διημέρου, με παιχνίδι, ζωγραφική, χειροτεχνίες, κουκλοθέατρο, ζαχαροπλαστική και τραγούδι!

 

Την Κυριακή το πρωί τα παιδιά του Κέντρου μας θα φτιάξουν για εσάς “street food” με τον Βασίλη Καλλίδη και την Κική Τριανταφύλλη.

Όπως μας προτρέπουν οι εθελοντές του bazaar: «Ελάτε και φέτος να κάνετε τα χριστουγεννιάτικα ψώνια σας σε ασύγκριτες τιμές και  αφήστε τα παιδιά σας να παίξουν στα εργαστήρια που θα λειτουργούν όλες τις ώρες, να καθίσετε με την παρέα σας στην καφετέρια δοκιμάζοντας μαγειρευτά πιάτα και νοστιμιές από έναν πλούσιο μπουφέ ή επιλέγοντας το βιβλίο που σας αρέσει στο «Μικρό Βιβλιοπωλείο», έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο στον 1ο όροφο.. Ελάτε να μας γνωρίσετε, εμάς τους εθελοντές των Δρόμων Ζωής, και να συμμετάσχετε σε μια γιορτή του εθελοντισμού και της αλληλέγγυας δράσης

 

Σημαντικά για το Bazaar και την εθελοντική οργάνωση Δρόμοι Ζωής

Το Bazaar προετοιμάζεται όλο το χρόνο από  πλήθος εθελοντών και  είναι πολύ σημαντικό για τους Δρόμους Ζωής,  καθώς αποτελεί το μοναδικό οικονομικό έσοδο της οργάνωσης. Η επιτυχία του θα της εξασφαλίσει έναν ακόμη χρόνο λειτουργίας.

Ο χώρος του σχολείου σημαίνει επίσης πολλά για μικρούς και μεγάλους, καθώς εκεί φοιτούν τα περισσότερα παιδιά που δέχονται την υποστήριξη της οργάνωσης και το Γκάζι, ο Κεραμεικός, ο Βοτανικός και το Μεταξουργείο είναι οι γειτονιές που κατοικούν.

Η εθελοντική οργάνωση Δρόμοι Ζωής, δραστηριοποιείται στο Γκάζι εδώ και 15 χρόνια και παρέχει βοήθεια και υποστήριξη σε παιδιά και οικογένειες Ελλήνων εσωτερικών μεταναστών αλλά και ξένων μεταναστών που βιώνουν κοινωνικούς αποκλεισμούς και αντιμετωπίζουν γλωσσικές, οικογενειακές και οικονομικές δυσκολίες.

Για περισσότερες πληροφορίες για την εθελοντική δράση των Δρόμων Ζωής:

www.dromoi-zois.gr

www.facebook.com/dromoizois

twitter.com/dromoizois

 

Bazaar info:
Διάρκεια:
Σάββατο και Κυριακή 19-20 Δεκεμβρίου 2015

Ωράριο: Σάββατο 19 Δεκεμβρίου: 10:00-22:00, Κυριακή 20 Δεκεμβρίου: 10:00-20:00

87Ο Δημοτικό Σχολείο Αθηνών:

Ορφέως 58  118  54, Γκάζι

Σταθμός μετρό Κεραμεικός, έξοδος Κων/πόλεως
Τηλ.: 210 34 74 218, 6977 093 072

E-mail: office@dromoi-zois.gr

Facebook Event: https://www.facebook.com/events/1391124824522396/permalink/1391710561130489/

Επικοινωνία με δημοσιογράφους: Γιώργος Γάγγας , 6974 550649

Μια κριτική για το «Γραφείον ο φόβος»

Στο μονοπάτι της αλήθειας

Ξεχωρίζω τις τελευταίες φράσεις: «…Η Σκαλίδη με αυτό το βιβλίο της αφήνει πίσω της μια εποχή άνυδρη και μουντή. Και παράλληλα αποδεικνύει ότι ακόμη και σε τέτοιες εποχές η δημιουργία και το φως μπορεί να ξεπηδήσουν από παντού.»

Ο παράδεισος της ευρωπαϊκής ελευθερίας

(Ένα κείμενο γραμμένο την ώρα που το πρώτο κουφάρι μωρού ξεβράστηκε στο Αιγαίο και στις τηλεοπτικές μας όχθες. Μακάρι να μην επιβεβαιωνόταν. Ποτέ.)

Το παράξενο με την Τέχνη είναι ότι προηγείται της εποχής της. Προμηνύει τα μελλούμενα με τέτοιον τρόπο που εντέλει τα χτίζει. Μια προφητεία που εκπληρώνει τον εαυτόν της. Όχι και τόσο ρομαντική. «Γιατί όλοι ανεξαίρετα οι λογοτέχνες συνθέτουν σ’ έναν κόσμο μεταγενέστερο, όπως οι παρισινοί δρόμοι των ποιημάτων του Μπωντλαίρ δεν υπάρχουν παρά μόνο μετά το χίλια εννιακόσια, όπως δεν υπήρχαν νωρίτερα και οι άνθρωποι του Ντοστογέφσκι», λέει στο «Μονόδρομό» του ο Walter Benjamin (εκδόσεις άγρα, εισαγωγή- μετάφραση Νέλλη Ανδρικοπούλου). Ο ίδιος αυτός ρομαντικός μυστικιστής, αυτός ο κρυπτικός ποιητής και στοχαστής, είχε προβλέψει από το 1928 ήδη, με καθηλωτική διαύγεια, ότι «Η έλλειψη στέγης ή και η ρύθμιση της κυκλοφορίας θα λειτουργούν έτσι ώστε να καταστρέφουν το στοιχειώδες έμβλημα της ευρωπαϊκής ελευθερίας, που με ορισμένες μορφές υπήρχε ακόμη και στον Μεσαίωνα, την ελευθερία της μετακίνησης».

Το διαβάζεις τη στιγμή που τα κορμιά των παιδιών, των ανθρώπων από τη Συρία κείνται στο Αιγαίο, στη Μεσόγειο και ανατριχιάζεις με την οξυδέρκεια ενός Ευρωπαίου που έζησε τις αναταράξεις του Μεσοπολέμου και το ροκάνισμα της ευρωπαϊκής ελευθερίας τότε. Σήμερα; Οι νοητικές εικόνες του Μπένγιαμιν έχουν εκπληρωθεί από νωρίς. Τι έχει να προτείνει η γερασμένη ήπειρος προκειμένου να αντέξει τη μετάγγιση με το διαφορετικό; Ας πούμε, αλληλεγγύη, αγάπη, κατανόηση. Ο πιο παλιός κόσμος του οποίου για αιώνες καρπώθηκε τις πλουτοπαραγωγικές πηγές, αυτός ο κόσμος της Ανατολής, έρχεται στην αναγκαστική θέση να της δώσει εντός της νέο αίμα, ακόμη κι αν η τραγωδία συνεχίζεται και το αίμα αυτό χύνεται στο αναμεταξύ τους αυλάκι.

Ο Καμύ θα είχε ανοίξει ήδη τα χέρια προς το θεό ήλιο της Μεσογείου και θα «προσεύχονταν» με τις βαθιά ανθρώπινες λέξεις του μαζί μ’ όλους τους πραγματικά πνευματικούς ανθρώπους της Ευρώπης για να μην συνεχιστεί η σφαγή. Αυτή είναι η ώρα για να αποκαλύψει το μεγαλείο της η δυτική σκέψη. Να αγκαλιάσει τον πόνο. Και την ίδια ώρα θα διασφαλίζει την αυτοσυντήρησή της για την οποία τόσο αγωνιά. Για να μην υπάρξει ένα νέο ολοκαύτωμα με άλλους όρους πια συγκαιρινούς μας, η Ευρώπη που ξέρει τι σημαίνει αυτό στο κορμί του παρελθόντος της, έχει την ευθύνη να το αποτρέψει. Ούτε η ελληνική οικονομική κρίση είναι το μεγάλο στοίχημα ούτε η βιομηχανική ατμομηχανή της Γηραιάς Ηπείρου. Η κατά μόνας μικροεπιβίωση του κάθε ανθρώπου που καταφθάνει στους κόλπους της είναι ένας ολόκληρος κόσμος ήδη. Η Ιστορία είναι εδώ και γράφεται από τις επιμέρους μικρές προσωπικές, οικογενειακές ιστορίες των προσφύγων. Κάναμε τόσα χρόνια να τους αποκαλέσουμε έτσι. (Τι ειρωνεία εμείς που μετράμε ήδη τόσους οικονομικούς μετανάστες ανάμεσά μας.) Ας κερδίσουμε το χαμένο χρόνο αγκαλιάζοντάς τους. Η ευρωπαϊκή ελευθερία διακυβεύεται κάθε στιγμή.

Είναι ο παράδεισος που προσδοκούν τόσοι άνθρωποι διωγμένοι από τον πόλεμο και την καταστροφή. Αντί να κλείσει ο καθένας τη μικρή δική του πόρτα προς τον άλλον, ας την ανοίξει. Θα ανοίγει διάπλατα το παράθυρο ελπίδας προς την ίδια τη ζωή. Δεν είναι εχθρός μας ο άλλος. Ο χειρότερος εχθρός μας είναι ο φοβισμένος μας εαυτός. Εκείνος που τρέμει να ανοιχτεί στο συνάνθρωπο, εκείνος που τρέμει να κρατήσει ψηλά την αξιοπρέπειά του, διασώζοντας πρωτίστως την αξιοπρέπεια του διπλανού του. Η ζωή καλπάζει και το καινούριο ολοένα έρχεται αναπότρεπτα. Ήρθε η ώρα να δοκιμαστεί η συμπόνοια και η πραγματική ουσία της ευρωπαϊκής ελευθερίας. Όχι, στα λόγια. Αυτά τέλειωσαν. Με τις σπαρακτικές εικόνες. Με την αλήθεια και την πραγματικότητα που δεν επιδέχονται ερμηνειών. Η μεγαλύτερη μεταπολεμικά ανακατάταξη εντός της ευρωπαϊκής ηπείρου συμβαίνει τώρα, ας είμαστε παρόντες κι όχι απλοί θεατές, είναι η ίδια μας η ζωή και όχι ένα μακρινό σενάριο που συμβαίνει σε μια εικονική διαδικτυακή ή τηλεοπτική χώρα.

Ο Καμύ μετά και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μόλις το 1951, στον Επαναστατημένο του Άνθρωπο θα διαπιστώνει ότι η δυστυχία είναι κοινή πατρίδα, το μόνο επίγειο βασίλειο που ανταποκρίθηκε στην υπόσχεση. Αλλά ο ίδιος δεν βρήκε άλλη διέξοδο παρά να στοιχηματίσουμε στην αναγέννηση. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος μετά τον θάνατο. Ίσως αυτό το κύμα της προσφυγιάς, αυτή η μετάγγιση του πλούτου των ανθρώπων των ίδιων, να είναι και η ελπίδα που ψάχνει εναγωνίως η ίδια η Ευρώπη. Και η ελευθερία της.

«Γραφείον ο φόβος»

Γραφείον ο φόβος

Μια ιστορία ως επιμνημόσυνη δέηση στον κόσμο των εφημερίδων που εκλείπει. Ένας ρετρό δημοσιογράφος, παλαιάς κοπής γραφιάς, βρίσκεται στη δίνη του νέου κόσμου. Χάνει τη δουλειά του και τον μέντορά του. Η ζωή του καθρεφτίζεται στη βία και την εγκληματικότητα που τον κυκλώνει. Οι λέξεις είναι το καταφύγιο και η φυλακή του. Καμιά φορά, μια κάποια ήττα είναι καλύτερη από το τίποτα, γιατί είναι κάτι. Το παράξενο μπλε τραγούδι του ξετυλίγεται στην τωρινή Αθήνα της κρίσης. Μια μυστηριώδης γυναίκα, κρυμμένοι οικογενειακοί «σκελετοί» και ένα ανομολόγητο φρικιαστικό έγκλημα, με συνένοχη την κοινωνία. Το μεγαλύτερο πάθος αφορά την αλήθεια και την αναζήτησή της.

Αναπνοή

Έρχεται μια στιγμή, άμα είσαι πολύ τυχερός, και σου λέει, θα σου τα πάρω όλα. Όλα εκείνα που νόμιζες για σημαντικά, για αληθινά, για σπουδαία. Θα σου τα πάρω για να δεις ότι μπορείς και χωρίς αυτά. Ό,τι κι αν είναι. Κι ότι μπορεί, πουλάκι μου, να μάζευες σκουπίδια, να τα έκανες συλλογή κιόλας, τα ξεσκόνιζες, τα γυάλιζες, τα καμάρωνες. Από ανθρώπους μέχρι αντικείμενα, καταστάσεις, συνθήκες. Θα στα πάρω για να δεις ότι υπάρχουν και τα άλλα. Τα ουσιώδη, τα βασικά, τα πραγματικά στοιχειώδη στη ζωή σου. Πώς ζούσες πριν χωρίς αυτά; Χωρίς το καλό, την απλότητά του, τη μαγική απομάγευσή του;

Πώς μπορούσες να μην σηκώνεσαι νωρίς το πρωί να βλέπεις τον ήλιο; Πώς μπορούσες να μην αγνοείς όλους αυτούς που δεν έχουν καμία επίδραση στη ζωή σου; Πώς μπορούσες να μην έχεις κοντά σου ότι σε τροφοδοτεί; Με αγάπη και καλοσύνη; Πώς μπορούσες να μην είσαι ευχαριστημένος με το τίποτα που είναι κάτι; Πώς μπορούσες να μην χαίρεσαι; Σκέτα. Χωρίς λόγους. Πώς μπορούσες να μην απολαμβάνεις τη ζωή χωρίς γιατί, επειδή, διότι; Γιατί ήθελες για όλα αιτίες και αποτελέσματα; Πού σε ωφέλησαν; Τι σου προσέφεραν; Και τώρα;

Τώρα ψωμί κι αλάτι. Λάδι και κρασί. Με όλες τις μεσογειακές τους αποχρώσεις, από κόκκινο της ντομάτας, πορτοκαλί του ευφυούς εσπεριδοειδούς, κίτρινο του λεμονιού, πράσινο του μοσχοβολιστού βασιλικού, μπλε του ουρανού και της θάλασσας, μωβ της μελιτζάνας και λευκό του τίποτα, του κενού ή της πεταλουδίτσας που σεργιανίζει στους κήπους πρωινιάτικα. Η ανορθόδοξη θρησκευτικότητα της καθημερινής ζωής. Τι σου έλειπε εντέλει; Αέρας, ελευθερία. Αναπνοή. Εκεί μπροστά σου είναι, λάβε τα άμα σου βαστάει.

Είμαστε ο ουρανός με τ’ άστρα

Είναι που οι σκέψεις αυτές τις τελευταίες μέρες όλο γυρίζουν στο μυαλό μου. Για την αποδοχή και τη συμφιλίωση με ό,τι είμαστε. Με την ηλικία, το σώμα μας, τη φύση μας, το μυαλό μας, την ψυχή μας, το πνεύμα μας. Κουπί μεγάλο, αλλά σε κάνει να ατενίζεις το πέλαγο ανέφελα ύστερα. Μου πήρε 37 ολόκληρα χρόνια από τη ζωή μου για να παραδεχτώ στον εαυτόν μου ότι είμαι πολύ ωραία έτσι όπως είμαι, ότι είμαι ωραιότερη από ποτέ. Κρίμα που στα 25 μου ένιωθα τόσο χάλια, αλλά δεν θα είχα διαβάσει τόσο, δεν θα είχα προσεγγίσει με την ίδια ενσυναίσθηση τους άλλους ανθρώπους. Δεν θα είχα αναπτύξει τα άλλα μου χαρίσματα. Δεν πειράζει, λοιπόν. Ήταν ωραίο κι ενδιαφέρον το ταξίδι μέχρι εδώ. Μπορούσα να το είχα ίσως αποφύγει με τα κρυμμένα του τραυματάκια και να ήταν πιο πολύ αναψυχή, αλλά δεν θα ήμουν ο ίδιος συνειδητός άνθρωπος. Και με το μέσα και με το έξω μου.

Δεν θα ήξερα τι σκέφτεται μια κοπελίτσα στα 25 της που δεν τολμάει να φορέσει μπικίνι ή η έφηβη που δεν πάει καν για μπάνιο. Δεν θα ήξερα τη μάχη που δίνει με τον εαυτόν της. Δεν θα ήξερα πώς νιώθει μια γυναίκα που αποτυγχάνει στη δίαιτά της. Δεν θα ήξερα πώς αισθάνεσαι άμα χάσεις 25 κιλά σε τρεις μήνες -γιατί το μπορείς, ρε φίλε στα είκοσι κάτι σου-, γιατί κάποιον ακατάλληλο ερωτεύτηκες κι αυτός θα σε ρωτήσει μόνο «Αδυνάτισες;» αδιάφορα, ενώ έχει φύγει ένας ολόκληρος άνθρωπος από πάνω σου, και ο καθρέφτης σου θα συνεχίσει να δείχνει τον παλιό εαυτό, γιατί δεν αδυνάτισες για τους σωστούς λόγους. Οι αισθητικοί-αισθηματικοί λόγοι δεν είναι οι σωστοί για σένα. Δεν θα ήξερα τι σημαίνει να νιώθεις πάντα πιο γέρος από τους άλλους όπου κι αν βρίσκεσαι. Δεν θα ήξερα τι σημαίνει να μην χωράς πουθενά σε κανένα περιβάλλον. Δεν θα ήξερα τι σημαίνει να είσαι πάντα η άλλη άποψη, αυτή που κάνει τους άλλους μεν να γυρίσουν το κεφάλι να σε ακούσουν έκπληκτοι, αλλά από την άλλη, είσαι και πολύ ξεβολευτική, τι να σε κάνουν μετά;

Ένας άνθρωπος που είναι έτσι όπως είναι, με τις αυταπάτες του, τα οράματά του, τα όνειρά του, τις αγάπες του. Που το μέσα που νιώθεις και σκέφτεσαι μπορεί πια άφοβα να βγαίνει απέξω. Ας πούμε, μ’ αρέσει το φαγητό και να μιλάω γι’ αυτό, κάτι που για χρόνια απέφευγα συστηματικά. Ας πούμε, μ’ αρέσουν πολύ οι γυναικείες συζητήσεις, τρελαίνομαι να αναλύσουμε το τάδε άρωμα και την τάδε κρέμα και το τάδε ρούχο, αλλά μην βιαστείς να με βάλεις στην ταμπελίτσα σου, δεν χωράω μόνο εκεί. Μετά θα θέλω να πούμε για τον Μπένγιαμιν και για τον ουρανό με τ’ άστρα που κουβαλάμε μέσα μας. Δεν είμαστε εύκολη υπόθεση οι άνθρωποι. Γι’ αυτό είμαστε τόσο ενδιαφέροντες. Δεν έχουμε μόνο στεγανά που μπορεί και να έχουμε. Είμαστε και ρευστοί, ζυμαράκια, πλαθόμαστε. Μόνοι ή με παρέα.

Στον ουρανό με τ’ άστρα που είμαι, έχω αναγνωρίσει τελευταία το δικαίωμα να χαίρεται τα πάντα. Τώρα. Το σώμα μου που είναι πιο δυνατό από ποτέ, αλλά όχι αδύνατο. Το μυαλό μου που είναι πιο ευέλικτο από ποτέ, αλλά όχι χωρίς πλοηγό. Το πνεύμα μου που θέλει να κερδίσει ό,τι του αναλογεί, αλλά όχι χωρίς κόπο και τίμημα. Τον εαυτόν μου που είναι μεν ανοιχτός, αλλά όχι χωρίς φίλτρα και όρια.

Ο χρόνος έχει χασούρα και κέρδη. Αποφασίζεις σε τι θα επενδύσεις. Εμένα μια ζωή η απώλεια γίνεται κέρδος. Τώρα που αρχίζω να καταλαβαίνω μερικά και να χάνω ίσως κάποια άλλα, το ζητούμενο είναι η απλότητα και η αφαίρεση. Όσο πιο πολλά διώχνεις, τόσο αδειάζει ο τόπος κι έρχεται το καινούριο και σε βρίσκει. Μεγαλώνοντας απομακρύνεις κι άλλα, για να δίνεται η σημασία που πρέπει μόνο σ’ αυτά που αξίζουν. Μινιμαλίζεις για να μεγιστοποιήσεις εντέλει. Και η ζυγαριά να έρθει στα ίσα της.

Φουσκοδεντριές

Πάει καιρός που έχω να γράψω ψυχοβγαλτικό κείμενο. Είναι που ο κήπος ανθεί. Ντάλα καλοκαίρι ολομόναχος και δεν είχαμε απώλειες. Εκεί είναι η μαγκιά. Τα μιλήσαμε, τα συμφωνήσαμε. Τα άνθη όρθωσαν πιστά το κεφάλι τους και πορευόμαστε. Όποιος δεν αντέχει, αντικαθίσταται. Όχι εκδικητικά, ο νόμος της φύσης. Χους εις χουν. Ζωή δηλαδή, όχι μικρό όνομα, αλλά κύριο κι επώνυμο μαζί.

Τα τελευταία τρία τουλάχιστον χρόνια, ας βάλουμε όμως ένα ωραίο ορόσημο την 12/12/2012, είχα να μάθω πολλά πράγματα. Όλος ο κόσμος μεγαλώνοντας έχει να διδαχθεί να επωμίζεται όλο και περισσότερες ευθύνες, εγώ έχω το αντίστροφο. Να μάθω να μην σηκώνω τον κόσμο στα χέρια μου. Δεν το μπορώ άλλωστε, αλλά πόσο δύσκολο ήταν να το δηλώσω… Την ίδια ώρα βλέπω τους ανθρώπους από την ανατολή να έρχονται να πεθάνουν στην Ευρώπη ή στο διάκενο με την Ασία, ενώ ζητούν τη ζωή. Η Ιστορία βλέπεις. Ο Τσίρκας θα τα έγραφε πιο ανθρώπινα από όλους.

Είχα λοιπόν εκτός από το τόσο κανονικό «δεν μπορώ και δεν ξέρω» που πριν δεν τα είχα πάρει μυρωδιά, ούτε και πέρναγα απέξω τους, είχα να μάθω και το απολαμβάνω και χαίρομαι και είμαι αλλιώς κάθε μέρα. Ο εαυτός μου δηλαδή. Με τα χάη του και τα ύψη και τα βάθη του. Προηγουμένως ήταν γερά σφαλισμένα, κάτω από το σεντούκι της εργασίας. Ύστερα απασφαλίστηκαν. Ήρθε η νέα δουλειά να τα τονώσει, να τα βγάλει στην επιφάνεια. Όλα ήταν καινούρια, όλα ήταν αλλιώς, διαυγή, ξεκάθαρα, λαμπερά, όμορφα, φωτεινά. Έφτασαν πολλοί να καθρεφτίσουν το σκοτάδι τους σ’ αυτό το κάτοπτρο. Και χάθηκαν εντός τους. Μόνες φωτοσκιάσεις παραμένουν οι σταθερές αξίες που καλλιεργώ σ’ αυτόν τον μυστικό κήπο, τα λουλούδια με τα ονόματα αγάπη, αλήθεια, χαρά, ελπίδα, ανθρωπιά, αφοσίωση, ωραιότητα. Το σώμα σου είναι ναός, λέει ένας σοφός. Και το μυαλό. Και ο εαυτός ολόκληρος, η ύπαρξη ολάκερη. Δεν μπαίνει μέσα κανείς όπως να ‘ναι. Δεν είσαι νεκροταφείο των σκέψεων των άλλων, συνεχίζει ο σοφός.

Και το χώμα του κήπου εμπλουτίζεται. Η γη αποδίδει. Τα αστέρια λάμπουν πιο πολύ κάτω από τη γλυκιά ανησυχαστική σιγαλιά της νύχτας. Τα φυτά σκάνε μύτη τα ξημερώματα, τρίζει η ζωή εντός τους, κυλάνε οι χυμοί. Είναι η επιβεβαίωση ότι η φύση έχει τον έλεγχο, δεν χρειάζεται κι ο δικός μου. Εγώ ας προσπαθώ, ας φυτεύω τα λουλουδάκια μου, ας υπάρχω με όσο φιλότιμο διαθέτω κι ο κήπος θα έρθει στα μέτρα του. Οι απέξω, οι περαστικοί δεν τους πέφτει λόγος, μπορούν μόνο να θαυμάσουν πού και πού την ομορφιά και να γευτούν το άρωμα. Αυτοί που εισέρχονται, μόνο από, και με, και για, αγάπη μπορούν. Κι αυτό είναι το πιο μεγάλο κέρδος του κήπου. Τότε ο κάκτος κορδώνεται, τα βασιλικά μοσχοβολάνε, οι ιβίσκοι καμαρώνουν νωχελικά, τα μυρωδικά πλένουν το στόμα και τον αέρα μας, τα σπαθίφυλλα άξιοι υπερασπιστές της δικαιοσύνης του κήπου πληθύνονται. Μα πιο πολύ, κάνω χάζι μ’ εκείνο το άνθος που δεν έχει ακόμη φυτευτεί. Ξέρει ότι από πάντα το περιμένω, το περιβάλλω με την αγάπη μου όλη, είναι ο αποδέκτης όλης μου της αφοσίωσης, του γνέφω καθησυχαστικά ότι μπορεί να περάσει μέσα και θα δούμε για τα υπόλοιπα.

Είναι που διαβάζω κι αυτόν τον Βάλτερ Μπένγιαμιν και τον βλέπω σαν το νέο μου απόκτημα στο μυστικό κήπο. Γέρνει το βλέμμα του, ο κρυπτικός, και καταλαβαινόμαστε. Έλα, πέρασε μέσα και θα δούμε για όλα.

Μια ριπή φωτός

Στην Α. και τον Μ.,

Η ιστορία αγάπης τους είναι βγαλμένη από σύγχρονο παραμύθι. Το φβ τους ένωσε. Δύο αγνώστους. Σε χώρες διαφορετικές. Με ένα κοινό ζητούμενο: να είναι μαζί. Και είναι. Εκείνη τα εγκατέλειψε όλα -ευτυχώς- κι έφυγε μαζί του. Ήμουν η φίλη εκείνη που της έλεγε «φύγε», δεν της μίλαγα κιόλας εκείνο τον καιρό πριν φύγει, μήπως και μετανιώσει. Φοβόμουν μη γυρίσει και κοιτάξει πίσω του ο Ορφέας πριν βγει στο φως. Την πλήγωσα τότε, έδειχνα κακούργα και αδιάφορη και ψυχρή. Δεν την αποχαιρέτησα. Εσκεμμένα. Μη βρει ούτε φιλικό έρεισμα. Μόλις σιγουρεύτηκα ότι εγκαταστάθηκε στη μητροπολιτική πρωτεύουσα του κόσμου, εμφανίστηκα.

Είναι μαζί ωραίοι, αρμονικοί, μέσα στη ζωή. Τους χαίρομαι. Είναι μια ριπή φωτός μέσα στα σκοτάδια που μας κυκλώνουν πότε πότε. Προοδεύουν μαζί, προχωράνε παρέα, κάνουν τα βήματα παράλληλα. Συγκινητική η εστία φωτός που έχουν ανάψει μαζί και τη συντηρούν και σιγοκαίει και μας ζεσταίνει όλους στην καρδιά μας. Ένα γλυκό που έδεσε και μας τρατάρει και τους άλλους χαρά. Εκείνη άπλωσε τον μίτο της και βγήκε από το λαβύρινθο στο φως. Εκείνος βρήκε μια καλύτερη από την ωραία ελένη, υπαρκτή. Ανθίζουν ο ένας μέσα από τον άλλον. Εκείνη μεταμορφώθηκε σε πριγκίπισσα, πήρε τον κήπο της -γεμάτο τέχνη, ομορφιά, βιβλία- και τον μεταφύτευσε σε άλλον τόπο. Κι ευδοκιμεί. Χώρα του ενός είναι ο άλλος πια.

Η Γηραιά Ήπειρος είναι γυμνή

Εάν κατέδειξε κάτι και η ελληνική κρίση, δεν είναι άλλο από το πώς έχει αλλάξει ο κόσμος. Η οικονομία μεταλλάσσεται ραγδαία. Οι άυλες δουλειές μας δεν υπάρχουν πια. Πουλάγαμε αέρα κοπανιστό. Οι φούσκες της προηγούμενης δεκαετίας με τις νέες τεχνολογίες ακόμη δεν έχουν σκάσει σοβαρά. Όταν συμβεί αυτό στην υπόλοιπη Ευρώπη που εξαρτάται κιόλας απ’ αυτές, έχει βασίσει τη ζωή της, θα κοιτάξει γύρω της και θα δει και εκατομμύρια ανθρώπους από την Ανατολή ανάμεσα στα συντρίμμια του παλιού εαυτού της. Ακόμη δεν έχει πάρει μυρωδιά. Όσα μέτρα, όση αυστηρότητα κι αν εξαντλήσει η Γηραιά Ήπειρος όσο επικριτική κι αν είναι απέναντι στα κομμάτια της που είναι ζωντανά -ας πούμε σ’ αυτό το άτιμο το ελληνικό θυμικό με όλα του τα μειονεκτήματα ώρες ώρες- στην ουσία πάει να καταπνίξει τη ζωτική της ενέργεια, αυτή που δεν ελέγχεται, αυτή που δεν εξηγείται και πολύ, αυτή που όταν τρελαίνεται, έρχεται στα νησιά μας και τα πίνει για να συνέλθει.
Η γερασμένη ήπειρος δεν μπορεί να αντέξει την ίδια την ορμή που υπάρχει στα πιο αδύνατον να υποταχθούν στη λογική της κομμάτια. Δεν ωραιοποιώ τα χάλια μας. Εμείς φταίμε για όλα τα δικά μας. Έχουμε ολόκληρη την ευθύνη. Προσπαθώ να δω και τη μεγαλύτερη εικόνα, εάν υπάρχει κι εάν δεν την διαστρεβλώνει η αναπόφευκτα μυωπική οπτική μου.
Εάν η Ευρώπη χάσει το κουστούμι που φοράει μέχρι τώρα, τι θα είναι; Η Ελλάδα παίζει κατά καιρούς το ρόλο του παλιάτσου στα μάτια τους, αλλά βγάζει αλήθειες κι αυτή τη δυνατότητα να επιβιώσει στον ήλιο και στο έδαφος και στο νερό της με κουρέλια.Και χωρίς κουστούμι.΄Η με γυμνούς ηγέτες. Η γραφικότητα την σώζει κι ας είναι κάτι πέρα απ’ αυτό. Πάντα είναι.
Ας σκεφτεί καθένας τον εαυτόν του και χωρίς το κουστούμι που είχε μέχρι τώρα. Θα βοηθήσει. Θα πάει τα πράγματα στην ουσία. Για άλλον του κουστούμι είναι τα λεφτά του, για άλλον η δουλειά του, για άλλον ο κοινωνικός του ρόλος, για άλλον η τέχνη του. Μα, είμαστε κάτι πέρα απ’ όλα αυτά. Είμαστε άνθρωποι κι όσο το αποσιωπούμε από τον εαυτόν μας θα συμπεριφερόμαστε ως ανδρείκελα σε ξένες ζωές.

Διαπραγμάτευση – Ο διάβολος της ενηλικίωσης

Η διαπραγμάτευση είναι μια τελετουργία ενηλικίωσης. Έρχεται η ώρα που κάποιος σε ρωτάει επί του πρακτέου ποιος είσαι. Ας πούμε αυτός που έχει τη δύναμη να δια-βάλλει. Ο διάβολος δεν είναι τίποτα άλλο. Ένας διαπραγματευτής. Ένας συνήγορος της μιας και της άλλης πλευράς. Εντός σου. Κι εκτός σου. Ας πούμε απλοϊκά εκείνα τα δρομάκια της αρετής και της κακίας. Η μικρή μου εμπειρία σε τέτοιες διαπραγματεύσεις με έμαθε μερικά πράγματα: η διαπραγμάτευση συμβαίνει όταν δεν γίνεται διαπραγμάτευση και όποιος σε κάνει να σκεφτείς ότι είναι ευκαιρία η επιλογή του, η ευκαιρία της ζωής σου ή ότι θα καταστραφείς άμα δεν την ακολουθήσεις, τρέξε μακριά ή απομακρύνσου διακριτικά. Αυτό ισχύει από ανθρώπους, μέχρι καταστάσεις, μέχρι ακόμη και ντουβάρια, σπίτια. Όποιος προσπαθεί να σε πείσει ότι χωρίς αυτόν δεν θα τα βγάλεις πέρα από τη μία ή ενδέχεται να έχασες το κελεπούρι, είναι μεν άριστος διαπραγματευτής για πάρτη του, αλλά μην τσιμπήσεις.
Το καλό δεν έχει ταμπελίτσες, δεν φωνάζει, είναι ήσυχο, υπάρχει απλώς, δεν θα σε χειραγωγήσει, δεν το έχει ανάγκη, δεν θα σου βάλει το μαχαίρι στο λαιμό, δεν θα σε κάνει να νιώσεις χαμένος ή νικητής. Θα είναι εκεί και θα σε περιμένει, δεν έχει λόγο να φύγει ούτε να σε παρατήσει στο χείλος του γκρεμού. Δεν είναι και πολύ φιγουρατζίδικο, αν και έχει όλη την αξία και την ποιότητα εντός του. Εκείνο που χρειάζεται ενίοτε είναι να μοχθήσεις για να μπορέσεις να το διακρίνεις μέσα στο συρφετό και την αγωνία. Λάμπει, αλλά δεν σε στραβώνει. Είναι διαυγές και κρυστάλλινο, τόσο που διάφανα σ’ αφήνει να καθρεφτίσεις τον εαυτόν σου, μήπως και τον βρεις, μήπως και τον δεις πραγματικά.

Να, τώρα έχει λαϊκή έξω. Ο κύριος, με τα πραγματικά μέλια -γράφει στην ταμπελίτσα του μόνο «μέλια» τίποτα άλλο και λέει αλήθεια, απλώς πρέπει να πιστέψεις- πορτοκάλια το χειμώνα και καλοκαιρινά φρούτα πια, στέκεται ήσυχος, ευγενικός, υποχρεωτικός με την ηρεμία του και τη σιωπή του και περιμένει να έρθεις κοντά του, με μάτια που λάμπουν από ειλικρίνεια. Δεν θα σε κοροϊδέψει, δεν θα σου κάνει κόλπα για να πλησιάσεις, ξέρει την αξία του, δεν θα κάνει καραγκιοζιλίκια για να πουλήσει, θα σου πει και πώς να φτιάξεις μαρμελάδα άμα του πεις τι τα θες τα ροδάκινα, θα σε βοηθήσει να ψωνίσεις όμορφα, θα σου δώσει και απόδειξη και θα πας σπίτι και θα λες τι ωραία που διάλεξες απολαμβάνοντας τους καρπούς του, ανάμεσα στους φωνακλάδες, τους φιγουρατζήδες, τους ενοχλητικούς. Αλλά καμιά φορά πρέπει να διατρέξεις όλη τη λαϊκή για να κάνεις τη σύγκριση και άμα είσαι σαν κι εμένα που τους βαριέσαι όλους αυτούς, να πας συστημένος κατευθείαν στο καλό, χωρίς πολλές απώλειες και χάσιμο χρόνου, από τον εύκολο-δύσκολο δρόμο.

Η αναγωγή για τη σημερινή κατάσταση της χώρας είναι απλή. Μια ενηλικίωση.